تجربه تروما در دوران کودکی، تاولهایی از جنس ترس و خشم
اتفاقات بد در طول زندگی برای هر کودکی ممکن است رخ بدهند. بعضی از اتفاقات مانند حوادث طبیعی، بیماری و بستری شدن کودک، یا فوت یکی از نزدیکان، غیرقابل اجتناب هستند؛ اما برخی حوادث ممکن است جهان کودک را زیر و رو کنند و حس امنیت و بهزیستی روانی کودک را تهدید کنند.
بر اساس تعریف سازمان ملی سلامت آمریکا، تجربه آسیبزا (تروما) در کودکی یعنی «تجربهای که برای کودک، به صورت عاطفی دردناک یا رنجآور باشد و باعث شود که اثرات بلندمدت روانی و جسمانی بر او باقی بگذارد.» در حقیقت آسیب تروماتیک، اتفاقی است که میتواند یکپارچگی روانی و جسمی کودک راتهدید کند.
این تعریف به آن معنا نیست که اتفاق آسیبزا فقط باید برای خود کودک بیافتد تا برای او ضربه جدی تلقی شود؛ گاهی حتی نظارهگر بودنِ رنج یک نگاره دلبستگی، میتواند تجربه تروماتیکی برای کودک به دنبال داشته باشد. قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار ناگوار هم نتیجه مشابهای بر روان کودک دارد. برخی تروماها در خلال تجاربی پیش میآیند که از نظر والدین چندان بزرگ نیست، یا والدین فکر میکنند کودک به سنی نرسیده که درک چندانی از آن داشته باشد. مثلا حادثه تصادف زمانی که کودک در ماشین بوده، یا کودکی که در مدت زمانی طولانی مشاجرات فراوان والدین را شنیده است.
گرچه طبیعتا یادگیری درک، پردازش و کنار آمدن با سختیها و آسیبها بخشی طبیعی از فرآیند رشد در کودک است؛ اما گاهی، کودک نمیتواند این فرآیند را به طور سالمی طی کند. یک حادثه، یا مجموعه حوادث تکرار شونده، میتواند کودک را در حسی فراگیر از ترس و فقدان رها کند و باعث شود او حس عدم امنیت یا عدم کنترل بر وقایع زندگیش داشته باشد. این مسئله میتواند به حدی تشدید شود که سد راه رشد طبیعی جسمانی، هیجانی، اجتماعی و هوشی در کودک گردد.
- انواع رویدادهای تروماتیک در دوران کودکی و نشانگان آن
کودکان در هر سنی، بزرگ یا کوچک، رویدادهای آسیبزا را تجربه میکنند؛ اما مهم است هشیار باشیم که کودکانِ سنین کوچکتر قادر نیستند که با کلمات، احساس ترس یا بیپناهی خود را بیان کنند. در سنین پایینتر، نشانههای اختلال اضطراب پس از ضربه، اغلب خود را به صورت عدم تنظیمیافتگی رفتاری و هیجانی نشان میدهد. این کودکان ممکن است نشانههایی نظیر چسبندگی بیش از حد، ترس از موقعیتهای جدید، کاهش آستانه تحمل، مشکلات توجه و تمرکز یا رفتارهای ناگهانی و خشونتبار نشان دهند.
برخی عوامل آسیبزای رایج در دوران کودکی واضح هستند و شما ممکن است آنها را زودتر دریابید. تجاربی مانند: تصادفات، آشوب و عدم کارآمدی محیط منزل (شامل خشونتهای خانگی، مشکلات روانی والدین، سوءمصرف مواد و الکل در والدین و یا محیط سرکوبگر)، فوت یکی از عزیزان، و آزار جنسی.
اما برخی تجارب آسیبزا ممکن است از چشم شما دور بمانند و یا در طول مدت زمانی طولانی بر روان کودک آسیب وارد کنند. تجاربی مانند: مورد قلدری قرار گرفتن کودک یا تجربه مورد آزار قرار گرفتن در محیطهای مجازی، آزار عاطفی و کلامی یا نادیده گرفته شدن در محیط منزل، آسیبهای جسمی متعدد به علت بیتوجهی مراقبین، جدایی زودهنگام از مراقب اولیه، اضطرابهای ناشی از وجود فقر در خانواده، بروز مشکلات پزشکی ناگهانی یا جدی برای کودک یا مراقبین اصلی، خشونت در منزل، محیط مدرسه، یا جامعه ای که کودک در آن پرورش مییابد و تعدد ناآرامیها، جنگ یا مسائل تروریستی در جامعه، همگی میتوانند باعث اختلالات مرتبط با آسیب و تروما در کودک شوند.
بروز برخی نشانهها هستند که به شما کمک میکند درک کنید که کودکتان در حال تجربه سخت و آسیبزاییست، تا بتوانید مداخلات زودهنگام انجام دهید. نکته مهم این است که شما به عنوان والدین بهتر از هرکسی کودکتان را میشناسید و این سبب میشود بتوانید زودتر متوجه تغییرات در دنیای درونی کودکتان شوید. برخی از این نشانهها عبارتند از:
- تغییر در اشتها
- بروز مشکلات خواب، کابوس دیدن
- مشکل در توجه و تمرکز
- مشکلات روانتنی مانند سردرد، دلپیچه
- چسبندگی بیش از حد کودک به شما
- افزایش ناگهانی و نامتناسب خشونت در رفتار کودک
- مشکلات در ارتباط با بچه های دیگر
- مشکلات در مدرسه
- بروز رفتارهای بازگشتی و رفتارهای کوچکتر از سن
- بی قراری یا گوشهگیری
- دلبستگی و تجربه تروما:
رابطه کودک با مراقبینش چه والدین، چه مادربزرگ و پدربزرگ و چه افراد دیگر خانواده برای سلامت جسمانی و هیجانی او حیاتیست. رابطه و دلبستگی بین مراقب و کودک، به کوچکترها میآموزد که بتوانند به دیگران اعتماد کنند، احساساتشان را تنظیم کنند و با جهان اطرافشان ارتباط برقرار کنند.
تجربه تروما در جهان کودک باعث میشود اعتماد او به مراقبینش تزلزل پیدا کند. برای او دیگر سخت است به جهان پیرامون اعتماد کند و این احساس در او تقویت میشود که جهان جای ترسناکیست و همه بزرگترها خطرناک هستند. مجموعه این فرآیندهای درونی، سبب میشود کودک در ایجاد و برقراری ارتباط در دوران کودکی به مشکل بر بخورد و رابطه خوبی با همسالان برقرار نکند. اگر رویداد تروماتیک (آسیبزا) درک و پردازش نشود، این مشکلات رابطهای به سنین بزرگسالی هم کشیده خواهند شد.
- چطور به کودکمان کمک کنیم؟
کلید اصلی کاهش اثرات تجربه تروماتیک (آسیبزا) بر سلامت کودک، حمایت خانواده است. برای اینکه به کودکتان کمک کنید آسیبی که دیده است را درک و پردازش کند، لازم است:
- کودکتان را تشویق کنید در مورد احساساتش صحبت کند و احساسات او را معتبر بشمارید. اگر ترسیده، خشمگین یا ناایمن است، به هیجانات او گوش دهید و سعی نداشته باشید که به اجبار، احساس او را تغییر دهید یا انکار کنید.
- اگر سوالی میکند، صادقانه به آن پاسخ دهید.
- به کودکتان اطمینان دهید که هرکاری از دستتان بر بیاید برای ایجاد حس امنیت در او میکنید.
- تا جایی که در توان دارید، به برنامه های معمول روزانهتان در حالت عادی برگردید.
- مدیتیشن و انجام تمرینات تنآرامی و ذهنآگاهی میتواند به بهبود نشانههای جسمی در پی بروز آسیب در کودکتان کمک کند.
بر اساس سن و نیازهای کودکتان، ممکن است نیاز باشد تا از رواندرمانگر حرفهای برای بهبود مسائل رفتاری و هیجانی کمک بگیرید. بسیار لازم است که والدین بتوانند در ابتدا تاثیر رویداد آسیبزا بر خود و حالات روانی خود را برآورد کنند و در صورت مشکل، ابتدا برای مشکلات خود کمک حرفهای دریافت کنند. وگرنه در صورت پریشانی والد، همراهی آنها با کودک کمکی به بهبود کودک نخواهد کرد.
نگارنده متن: خانم ریحانه ملاصالحی